Кризата со домувањето, сè повеќе бездомништво, експлоатација на трудот и закани по правата на луѓето на интернет. Ова се некои од предизвиците истакнати во Извештајот за основните права на ФРА. Извештајот ги разгледува заканите за правата и основачките вредности на ЕУ, во области како што се демократското законодавство, дигиталното управување, внатрешната безбедност и третманот на мигрантите. Во услови на глобална политичка нестабилност и безбедносни закани, овој извештај е повик до Европската Унија и земјите членки да ги заштитат основните права и да ја зајакнат демократијата.
Извештајот за основните права – Предизвици и достигнувања во 2025 година се фокусира на развојот и недостатоците во однос на основните права во ЕУ во 2025 година. Тие вклучуваат:
Кризата со домувањето во Европа: Зголемените трошоци за домување и недостатокот на социјално и достапно домување предизвикаа криза со домувањето низ цела ЕУ, бидејќи сè повеќе луѓе не можат да си ги дозволат своите домови и ризикуваат да станат бездомници. Во исто време, заштитните мерки против иселување и бездомништво остануваат несоодветни во неколку земји членки, што резултира со ситуации што го поткопуваат правото на човечко достоинство.
Предизвици за вработување и експлоатација на трудот: Сè повеќе се потпираат на работниците мигранти за решавање на недостигот на работна сила во ЕУ. Сепак, постојат сериозни предизвици поврзани со вработувањето што влијаат на работниците од трети земји во ЕУ, вклучувајќи преквалификација, дискриминација и експлоатација на трудот. Оние кои се експлоатирани речиси и да немаат реален пат до правда или надомест.
Закани по основните права на интернет: Луѓето низ цела ЕУ се сè повеќе изложени на говор на омраза на интернет, истовремено легитимните ставови честопати се погрешно блокирани или отстранети од онлајн платформите. Законите на ЕУ за регулирање и заштита на онлајн просторите се соочија со политички и корпоративен отпор, главно надвор од ЕУ, што ја загрозува демократијата и заштитните мерки за основните права. Недостатокот на транспарентност од онлајн платформите, исто така, го отезна спроведувањето на законите и прописите на ЕУ.
Основните вредности на ЕУ сè повеќе го обликуваа законодавството и креирањето политики на ЕУ, а во својата неодамнешна судска пракса, Судот на правдата на Европската Унија го потврди нивното оперативно значење. Во исто време, случувањата во 2025 година открија јаз помеѓу прогласувањето на тие вредности и суштинската заштита на правата во пракса, вклучително и во контекст на донесување закони, дигитално управување, внатрешна безбедност, третман на мигранти и баратели на азил на границите.
За да одговори на ваквите предизвици, ФРА ја повикува ЕУ и земјите членки од ЕУ да:
Се справат со домувањето како фундаментално право и да се засноваат политиките за домување во правото на ЕУ за основни права и меѓународното право за човекови права, во согласност со обврските на земјите членки. За ефикасно справување со бездомништвото, потребна е сеопфатна заштита од присилно иселување и заштитни мерки за ранливите групи, вклучително и судски гаранции, алтернативно домување, засолништа за бездомници и социјална и финансиска поддршка.
Се справат со недостигот на работна сила, истовремено да обезбедат заштита од експлоатација: проширување на можностите за работниците кои не се од ЕУ да работат фер и еднакво на пазарите на труд. Ова би можело да се постигне со признавање на странски квалификации, промовирање на раниот пристап до пазарите на труд и обуката, справување со дискриминацијата и експлоататорските агенции за вработување.
Да обезбедат побезбедни онлајн простори: онлајн платформите треба да бидат одговорни за справување со растечките онлајн закани по основните права и демократијата. Спроведувањето на Законот за дигитални услуги е од суштинско значење за заштита на правата на луѓето на интернет.
Извештајот за основните права ја разгледува состојбата на избраните основни права во ЕУ во 2025 година – година што ја одбележа 25-годишнината од Повелбата за основните права. И покрај тоа што е клучен инструмент за спроведување на основните вредности на ЕУ, примената на Повелбата низ ЕУ и земјите членки останува недоследна. ФРА ги повикува ЕУ и нејзините земји членки да ја применуваат како правен стандард каков што е, поткрепен со систематски проценки на влијанието врз човековите права.
Цитат од директорот на ФРА Сирпа Раутио:
„Основните права продолжуваат да бидат загрозени низ цела Европа, бидејќи глобалните тензии и нападите врз поредокот заснован на правила ги загрозуваат нашите демократски општества и правата што тој наводно ги штити. ЕУ и нејзините земји членки мора да го осудат зголемениот притисок врз правните и процедуралните заштитни мерки што ги претвораат нашите основни вредности во практични гаранции. За да се постигне ова, основните права мора да останат во сржта на сите политики и активности на ЕУ, а нашите основни вредности мора да се повикуваат за да се обезбеди целосно уживање на правата од страна на сите.“
Како истражувачки партнер на ФРА, ЕПИ и оваа година работеше на извештајот за основните права на ФРА, како и на студијата за Северна Македонија.
