Нѐ радува што конечно се отвора широка и суштинска дискусија за овој предлог-закон. Неговата подготовка започна уште во 2017 година, а ЕПИ од самиот почеток континуирано дава забелешки и препораки преку извештаите за мониторинг на реформата на јавната администрација, како и во своите документи за политики. Притоа, во повеќе наврати се прашувавме дали Владата се двоуми околу неговото донесување и зошто воспоставувањето јасни критериуми и транспарентна постапка за избор на овие лица се покажува како толку предизвикувачко.
Сакаме да веруваме во искреноста и чесноста на намерите и на Владата и на опозицијата дека навистина постои заедничка заложба за избор на високи раководители кои ги исполнуваат пропишаните услови и ќе одговорат професионално и одговорно на задачите што ги носи функцијата.
Во декември 2025 година беше објавен Предлог-законот за високи раководители во органите на државната управа и фондовите. По неговото објавување веќе се одржа една јавна расправа, а во тек е постапката за организирање втора расправа во надлежната собраниска комисија, што претставува важен чекор кон поинклузивна и транспарентна законодавна дебата.
Сепак, би сакале да посочиме неколку клучни дилеми во однос на последната верзија на Предлог-законот. Тие се однесуваат на неговиот опфат, начинот на избор и образложувањето на одлуката за неизбор, можноста за поголема јавност и транспарентност во постапката за избор на високи раководители, усогласеноста со други релевантни прописи, особено со Законот за административни службеници (ЗАС), како и потребата од дополнително номотехничко прецизирање и доуредување на одредбите.
Опфатот:
Се забележува дека овој предлог-закон се однесува исклучиво на органите на управата под надлежност на Владата, односно во рамките на извршната власт, освен МВР, за кое не е јасно зошто е исклучено од опфатот. Се поставува прашањето дали високите раководители во МВР не треба да ги исполнуваат истите услови и критериуми кои ќе важат за останатите.
Истите правила би требало да се применуваат на сите именувани високи раководители, вклучително и оние во надлежност на Собранието, општините и други органи. Предлог законот вели дека Владата утврдува индикативен список на високи раководители, што можеби е соодветно да се подготви уште во оваа фаза, а не по донесувањето, и притоа оваа листа мора да биде јасно дефинирана и усогласена со останатите закони.
Низ годините сведочиме за чести исклучоци на различни органи од опфатот на ЗАС, па затоа е неопходно ова прашање да се реши и надмине пред донесувањето на законот за да се обезбеди унифицирана и правно усогласена постапка за сите високи раководители.
Начинот на избор и незибор:
Ако Комисијата за селекција во Владата е таа што е задолжена за избор и именување на високи раководители и доставува листа од пет најдобро рангирани кандидати, прашање е зошто министерот да го има последниот збор, доколку постои јасно бодување и рангирање. Во овој случај, улогата на министерот треба да се сведува на потврдување на одлуката на Комисијата. Истата логика важи и за одлуката за неизбор, последната одлука би требало да биде на Комисијата, која треба да му соопшти на министерот дека никој не ги исполнил условите и дека постапката треба да се повтори. Во спротивно, не сме го надминале актуелниот проблем со широката дискреција на министерот.
Што се однесува до самата Комисија за селекција која е во рамките на Владата, во моментов нема да коментираме имајќи предвид дека државата е во фаза на реорганизација на органите на управата, со спојување и укинување на одредени органи, наместо формирање нови.
Јавност на постапката за избор:
Дополнително, би предложиле законот да предвиди конкретни механизми за обезбедување јавност во постапката за избор на високи раководители. Ова не подразбира само формално објавување на резултатите, туку и отворање на целата постапка за следење од страна на јавноста, медиумите и независни набљудувачи, вклучително и јасно објавување на критериумите за оценување, бодувањето на кандидатите и образложението за изборот или неизборот. Таквиот пристап ќе придонесе кон поголема транспарентност, ќе ги намали сомнежите за политички влијанија и ќе ја зајакне довербата на јавноста во тоа дека изборот на високи раководители се врши исклучиво врз основа на професионални критериуми и заслуги.
Усогласување со ЗАС:
Сметаме дека е потребно усогласување со ЗАС во следната насока: Предлогот на ЗВРС предвидува дека државниот секретар треба да има најмалку седум години работно искуство во област соодветна на ресорот или надлежностите на министерството, од кои најмалку две години во јавниот сектор. Од друга страна, ЗАС пропишува дека државниот секретар се назначува од редот на административните службеници од категоријата Б, кои се вработени во министерството најмалку две години до денот на назначувањето. Останува нејасно дали државниот секретар треба да се избира исклучиво од редот на вработените во министерството или може да биде од поширокиот јавен сектор.
Во контекст на овие прашања, отворањето на јавна расправа и понатамошното усогласување со релевантни прописи претставува можност за разјаснување и дополнително унапредување на клучните аспекти на Предлог-законот. Го поддржуваме донесувањето на законот и ќе останеме ангажирани во следењето на неговата примена.
